تغذیه قبل و بعد از شیمی درمانی باید ساده، ایمن، پرانرژی و قابل تحمل باشد؛ یعنی بدن قبل از جلسه درمان با پروتئین، مایعات و وعدههای سبک آماده شود و بعد از شیمیدرمانی با غذاهای نرم، کمبو، مغذی و ضدتهوع…
تغذیه قبل و بعد از شیمی درمانی باید ساده، ایمن، پرانرژی و قابل تحمل باشد؛ یعنی بدن قبل از جلسه درمان با پروتئین، مایعات و وعدههای سبک آماده شود و بعد از شیمیدرمانی با غذاهای نرم، کمبو، مغذی و ضدتهوع به سمت ترمیم برود. هدف اصلی، درمان سرطان با غذا نیست؛ هدف این است که بیمار وزن و توان بدنی خود را بهتر حفظ کند، تهوع و بیاشتهایی کمتر شود، خطر عفونت پایین بیاید و بدن فرصت بیشتری برای بازیابی داشته باشد. انجمن سرطان آمریکا تأکید میکند که تغذیه مناسب در طول درمان میتواند به حفظ انرژی، تحمل بهتر عوارض، کاهش خطر عفونت و ترمیم سریعتر کمک کند.
| بخش تغذیه | بهترین انتخابها | نکته مهم |
|---|---|---|
| قبل از شیمیدرمانی | وعده سبک، پروتئین ملایم، مایعات کافی | غذای چرب و سنگین تهوع را بیشتر میکند |
| روز درمان | غذاهای کمبو، ساده و خشک | معده کاملاً خالی نباشد |
| بعد از درمان | سوپ، پوره، تخممرغ، ماست پاستوریزه، مرغ ریشریش | تمرکز روی تقویت بدن بعد از شیمی درمانی |
| هنگام تهوع | نان تست، کراکر، موز، برنج، سیبزمینی آبپز | وعدهها کوچک و مکرر باشد |
| هنگام ضعف ایمنی | غذای کاملاً پخته و بهداشتی | خوراکی خام و غیرپاستوریزه پرخطر است |
شیمیدرمانی فقط روی سلولهای سرطانی اثر نمیگذارد؛ سلولهای سالم دستگاه گوارش، دهان و سیستم ایمنی هم ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند. به همین دلیل، بیمار ممکن است با تهوع، تغییر طعم غذا، زخم دهان، اسهال، یبوست، بیاشتهایی یا کاهش وزن روبهرو شود. در چنین شرایطی، غذای مناسب برای بیماران سرطانی باید واقعبینانه انتخاب شود؛ یعنی غذایی که بیمار واقعاً بتواند بخورد، نه غذایی که فقط روی کاغذ سالم به نظر برسد.
به گفته انجمن سرطان آمریکا: «بسیاری از افراد مبتلا به سرطان دچار سوءتغذیه میشوند؛ زیرا سرطان میتواند سوختوساز را بالا ببرد و همزمان اشتها را کاهش دهد.» همین جمله نشان میدهد که تغذیه در این دوره، یک موضوع فرعی نیست؛ بخشی از مراقبت غذایی در دوران سرطان است.
قبل از شیمیدرمانی، هدف این نیست که بیمار غذای زیادی بخورد. بهتر است معده سبک بماند، اما خالی نباشد. وعده مناسب معمولاً باید ۲ تا ۳ ساعت قبل از جلسه درمان مصرف شود و ترکیبی از کربوهیدرات ساده، پروتئین ملایم و مقدار کمی چربی سالم داشته باشد. Cancer Research UK نیز توصیه میکند چند ساعت قبل از درمان، وعده کوچک مصرف شود، نه درست پیش از شروع درمان.
گزینههای مناسب پیش از شیمیدرمانی شامل نان تست با تخممرغ کاملاً پخته، برنج ساده با مرغ آبپز، سیبزمینی پخته، سوپ رقیق، موز، فرنی کمچرب، ماست پاستوریزه یا مقدار کمی کره بادامزمینی در صورت تحمل بیمار است. غذاهای سرخکرده، سسهای چرب، ادویه تند، شیرینی خامهای و غذاهای بسیار پرحجم بهتر است کنار گذاشته شوند؛ چون میتوانند تهوع، سنگینی معده و رفلاکس را تشدید کنند.
بر اساس راهنمای Cancer Research UK:
«رژیم متنوع یعنی خوردن طیف گستردهای از غذاها، در نسبتهای درست.» این تنوع برای بیمار شیمیدرمانی یعنی انتخاب از چند گروه غذایی، اما با بافت و حجم قابل تحمل.
در روز درمان، بو و ظاهر غذا اهمیت زیادی دارد. بسیاری از بیماران با بوی غذای گرم، روغن یا ادویه دچار تهوع میشوند. غذاهای سرد یا کمی ولرم معمولاً بهتر تحمل میشوند. چند لقمه نان خشک، کراکر ساده، بیسکویت کمشیرین، برنج ساده، تکههای کوچک مرغ پخته، کمپوت خانگی کمشیرین یا سیب پخته میتواند انتخاب مناسبی باشد.
برای تغذیه برای کاهش تهوع شیمی درمانی، وعدههای کوچک بهتر از سه وعده سنگین هستند. نوشیدن جرعهجرعه آب، چای کمرنگ، آب سیب رقیقشده یا محلولهای خوراکی توصیهشده توسط پزشک میتواند از کمآبی جلوگیری کند. انجمن سرطان آمریکا میگوید کمآبی ممکن است در اثر دریافت ناکافی مایعات، استفراغ یا اسهال رخ دهد و آب و مایعات برای سلامت بدن ضروریاند.
رژیم غذایی بعد از شیمی درمانی باید بر پایه ترمیم، آبرسانی و حفظ عضله باشد. در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول، بدن معمولاً حساستر است. اگر تهوع وجود دارد، غذاهای ساده و کمبو انتخاب بهتری هستند؛ مانند سوپ مرغ، پوره سیبزمینی، برنج کته، تخممرغ کاملاً پخته، ماست پاستوریزه، فرنی، حریره بادام پاستوریزه و میوههای نرم مثل موز یا سیب پخته.
برای تقویت بدن بعد از شیمی درمانی، پروتئین نقش کلیدی دارد. منابعی مثل مرغ، ماهی کاملاً پخته، تخممرغ سفت، عدسی نرم، لوبیای خوب پخته، ماست یونانی پاستوریزه و پنیر کمنمک میتوانند به بازسازی بافتها و حفظ توده عضلانی کمک کنند. انجمن سرطان آمریکا توضیح میدهد که افراد مبتلا به سرطان، بهخصوص بعد از شیمیدرمانی، اغلب به پروتئین بیشتری برای ترمیم بافتها و کمک به مقابله با عفونت نیاز دارند.
| عارضه شایع | انتخابهای بهتر | پرهیزها |
|---|---|---|
| تهوع | کراکر، نان تست، موز، برنج ساده، غذای سرد | غذای چرب، بوی تند، وعده سنگین |
| زخم دهان | سوپ ولرم، پوره، ماست ساده، تخممرغ نرم | مرکبات، ترشی، غذای خشک و تند |
| اسهال | برنج، سیبزمینی، موز، نان سفید، سوپ صافشده | غذای چرب، حبوبات نفاخ، نوشیدنی خیلی شیرین |
| یبوست | مایعات، سبزی پخته، جو دوسر، میوه نرم | کمتحرکی، دریافت کم آب |
| بیاشتهایی | وعدههای کوچک، اسموتی خانگی، غذاهای پرکالری سالم | اجبار به وعده بزرگ |
بیاشتهایی بعد از شیمی درمانی معمولاً با فشار آوردن به بیمار بهتر نمیشود. جملههایی مثل «باید بخوری» گاهی اضطراب ایجاد میکند و نتیجه معکوس دارد. بهتر است غذا در حجم کم، ظاهر ساده و فاصلههای کوتاه ارائه شود. یک کاسه کوچک سوپ غلیظ، چند قاشق فرنی، یک تکه نان با پنیر پاستوریزه، اسموتی ماست و موز یا چند لقمه مرغ نرمشده میتواند از یک بشقاب بزرگ مؤثرتر باشد.
در روزهایی که اشتها پایین است، هر لقمه باید ارزش غذایی داشته باشد. افزودن کمی روغن زیتون به سوپ، شیر خشک مجاز با نظر پزشک به فرنی، کره بادامزمینی به اسموتی یا پودر پروتئین تجویزشده میتواند کالری و پروتئین را بالا ببرد، بدون اینکه حجم غذا زیاد شود.
خوراکیهای ممنوع در شیمیدرمانی بیشتر به خطر عفونت، تحریک گوارش و تداخل با درمان مربوط میشوند. در دورههایی که گلبول سفید پایین است، باید با غذاهای خام و مشکوک بسیار محتاط بود. انجمن سرطان آمریکا هشدار میدهد که درمان سرطان میتواند سیستم ایمنی را تضعیف کند و بدن در برابر میکروبهای موجود در برخی غذاها دفاع ضعیفتری داشته باشد.
بهتر است از این موارد پرهیز شود:
انجمن سرطان آمریکا درباره مکملها نیز تأکید میکند که بعضی ویتامینها، مواد معدنی و محصولات گیاهی میتوانند مضر باشند یا با درمان سرطان تداخل داشته باشند.
کاهش عوارض شیمی درمانی با تغذیه به معنی حذف کامل عوارض نیست. تغذیه درست میتواند شدت برخی مشکلات را کمتر کند و کمک کند بیمار دوره درمان را با توان بیشتری طی کند. برای تهوع، وعدههای خشک و سبک مفیدترند. برای زخم دهان، غذاهای نرم، ولرم و غیرترش انتخاب شوند. برای ضعف، ترکیب پروتئین و کربوهیدرات اهمیت دارد. برای کمآبی، مایعات باید در طول روز پخش شوند، نه اینکه یکباره مصرف شوند.
در مواردی که بیمار چند روز نمیتواند غذای کافی بخورد، وزنش سریع کم میشود، استفراغ مداوم دارد، تب میکند، اسهال شدید دارد یا بلع برایش سخت میشود، موضوع فقط تغذیه خانگی نیست و باید به تیم درمان اطلاع داده شود. مؤسسه ملی سرطان آمریکا راهنمای Eating Hints را برای افرادی معرفی میکند که به دلیل درمان سرطان دچار مشکل تغذیهای شدهاند و تأکید دارد این راهنما برای قبل، حین و بعد از درمان قابل استفاده است.
صبحانه میتواند فرنی کمچرب، نان نرم با تخممرغ کاملاً پخته یا ماست پاستوریزه با موز باشد. میانوعده بهتر است کوچک و مقوی انتخاب شود؛ مثل کمپوت خانگی، اسموتی ساده، چند عدد بیسکویت ساده یا پوره میوه. ناهار میتواند سوپ مرغ و برنج، عدسی نرم، کته با ماهی کاملاً پخته یا پوره سیبزمینی با مرغ ریشریش باشد. شام بهتر است سبکتر باشد؛ سوپ، املت کاملاً پخته، ماست و نان نرم یا خوراک سبزیجات پخته با منبع پروتئین.
این الگو باید با نوع سرطان، داروهای شیمیدرمانی، وضعیت کلیه و کبد، دیابت، فشارخون، زخم دهان، اسهال یا یبوست بیمار تنظیم شود. هیچ رژیم واحدی برای همه بیماران وجود ندارد؛ اما اصل ثابت، غذای ایمن، کافی، قابل تحمل و مغذی است.
تغذیه در شیمیدرمانی قرار نیست سخت، عجیب یا پرهزینه باشد. بدن بیمار بیشتر از هر چیز به غذاهای تمیز، ساده، نرم، سرشار از پروتئین، مایعات کافی و وعدههای کوچک نیاز دارد. قبل از درمان، غذای سبک و قابل هضم کمک میکند معده آرامتر بماند. بعد از درمان، غذاهای کمبو و مقوی به بازیابی انرژی و حفظ عضله کمک میکنند. مراقبت غذایی در دوران سرطان، یعنی شنیدن صدای بدن؛ روزی که تهوع بیشتر است، غذا باید ملایمتر باشد و روزی که اشتها برمیگردد، فرصت خوبی برای جبران انرژی و مواد مغذی است.
