قبل از شیمی درمانی لازم نیست همه چیز را از قبل بلد باشید؛ کافی است بدانید قرار است چه دارویی بگیرید، چرا این درمان برای شما انتخاب شده، چه آزمایشهایی لازم است، چه عوارضی باید جدی گرفته شود و در…
قبل از شیمی درمانی لازم نیست همه چیز را از قبل بلد باشید؛ کافی است بدانید قرار است چه دارویی بگیرید، چرا این درمان برای شما انتخاب شده، چه آزمایشهایی لازم است، چه عوارضی باید جدی گرفته شود و در روزهای بعد از درمان چطور از بدن خود مراقبت کنید. شیمی درمانی برای بسیاری از بیماران، بیشتر از خود درمان، با ترس از ناشناختهها همراه است. وقتی مسیر درمان روشنتر شود، اضطراب هم قابل مدیریتتر میشود. شیمی درمانی یک برنامه مرحلهبهمرحله است؛ تیم درمان در هر چرخه وضعیت بدن، آزمایشها و علائم را بررسی میکند و بر همان اساس تصمیم میگیرد. مؤسسه ملی سرطان آمریکا توضیح میدهد که شیمی درمانی با کشتن یا متوقف کردن رشد سلولهای سرطانی و دیگر سلولهای سریعالرشد عمل میکند.
| چیزی که باید بدانید | توضیح کوتاه |
|---|---|
| هدف درمان | درمان قطعی، کوچک کردن تومور، کنترل بیماری، کاهش علائم یا پیشگیری از عود |
| قبل از شروع | آزمایش خون، بررسی کلیه و کبد، گاهی ارزیابی قلب، دندان، باروری یا داروهای مصرفی |
| جلسه اول شیمی درمانی | ممکن است چند ساعت طول بکشد و شامل پذیرش، بررسی آزمایش، تزریق دارو و پایش علائم باشد |
| عوارض شیمی درمانی | تهوع، خستگی، ریزش مو، زخم دهان، افت سلولهای خونی، تغییر اشتها یا اسهال و یبوست |
| مراقبت مهم | تب، لرز، تنگی نفس، خونریزی غیرعادی یا ضعف شدید باید سریع به تیم درمان اطلاع داده شود |
شیمی درمانی گروهی از داروهاست که سلولهای با رشد سریع را هدف میگیرد. سلولهای سرطانی معمولا سریعتر از بسیاری از سلولهای طبیعی تقسیم میشوند، اما بعضی سلولهای سالم بدن هم رشد سریعی دارند؛ مثل سلولهای ریشه مو، پوشش دهان و دستگاه گوارش و سلولهای مغز استخوان. به همین دلیل است که عوارض شیمی درمانی ممکن است شامل ریزش مو، زخم دهان، تهوع، اسهال، یبوست، خستگی یا افت گلبولهای سفید و پلاکت باشد. انجمن سرطان آمریکا توضیح میدهد که بیشتر سلولهای طبیعی بعد از شیمی درمانی توان ترمیم دارند، اما عوارض برخی داروها ممکن است کوتاهمدت، طولانیمدت یا در مواردی ماندگار باشد.
همه بیماران عوارض یکسانی تجربه نمیکنند. نوع دارو، دوز، فاصله بین چرخهها، سن، وضعیت عمومی بدن، سابقه بیماریهای زمینهای و درمانهای قبلی در شدت عوارض نقش دارند. بعضی بیماران بعد از جلسه اول فقط خستگی خفیف دارند و بعضی دیگر به داروی ضدتهوع، تنظیم تغذیه یا مراقبت دقیقتر نیاز پیدا میکنند.
آمادگی برای شیمی درمانی با پرسیدن سؤالهای درست آغاز میشود. نام داروها، تعداد چرخهها، فاصله بین جلسات، مدت هر تزریق و هدف درمان باید برای بیمار روشن باشد. گاهی شیمی درمانی قبل از جراحی برای کوچک کردن تومور انجام میشود، گاهی بعد از جراحی برای کاهش احتمال عود و گاهی برای کنترل سرطان پیشرفته. دانستن هدف درمان کمک میکند بیمار هر تغییر در برنامه را بهتر درک کند.
همانطور که در راهنمای مؤسسه ملی سرطان آمریکا آمده است:
«قبل از شروع شیمی درمانی، با پزشک یا پرستار خود درباره عوارضی که ممکن است انتظار داشته باشید صحبت کنید.»
این گفتوگو فقط برای دانستن عوارض نیست؛ برای این است که بیمار بداند چه چیزی طبیعی است، چه چیزی قابل کنترل است و چه زمانی باید سریع تماس بگیرد.
آزمایش قبل از شیمی درمانی معمولا شامل شمارش سلولهای خونی، بررسی عملکرد کلیه و کبد و گاهی آزمایشهای تکمیلی بر اساس نوع داروست. شیمی درمانی میتواند روی مغز استخوان اثر بگذارد و تعداد گلبولهای سفید، گلبولهای قرمز یا پلاکتها را کاهش دهد. اگر گلبول سفید پایین باشد، خطر عفونت بالا میرود. اگر پلاکت کم شود، احتمال کبودی یا خونریزی بیشتر میشود. اگر کلیه یا کبد درگیر باشد، ممکن است دوز دارو نیاز به تنظیم داشته باشد.
مکمیلان توضیح میدهد که آزمایش خون میتواند تعداد گلبولهای سفید، گلبولهای قرمز و پلاکتها را نشان دهد و عملکرد اندامهایی مانند کبد و کلیه را بررسی کند. در بعضی برنامههای شیمی درمانی، قبل از هر نوبت درمان آزمایش خون انجام میشود تا تیم درمان مطمئن شود ادامه درمان ایمن است.
گاهی پزشک قبل از شروع بعضی داروها، اکوکاردیوگرافی یا نوار قلب درخواست میکند. برخی داروهای ضدسرطان میتوانند روی قلب اثر بگذارند؛ بنابراین بررسی پایهای قلب در بیماران انتخابشده به تصمیمگیری ایمنتر کمک میکند. مایوکلینیک نیز اشاره میکند که بعضی داروهای شیمی درمانی میتوانند خطر عوارض قلبی را افزایش دهند.
جلسه اول شیمی درمانی معمولا طولانیتر از چیزی است که بیمار تصور میکند. دلیلش این نیست که حتما اتفاق پیچیدهای رخ میدهد؛ بیشتر به خاطر پذیرش، کنترل مدارک، بررسی آزمایشها، توضیح پرستار، آمادهسازی دارو و گاهی تزریق داروهای پیشگیری از حساسیت یا تهوع است. برخی داروها در چند دقیقه تزریق میشوند، بعضیها چند ساعت زمان میبرند و بعضی درمانها به شکل انفوزیون طولانیمدت در چند روز ادامه دارند. انجمن سرطان آمریکا توضیح میدهد که بعضی شیمی درمانیها چند دقیقه یا چند ساعت طول میکشند و بعضی دیگر طی چند روز یا چند هفته داده میشوند.
در مراکز شیمی درمانی، پرستاران معمولا دارو را تزریق میکنند، علائم بیمار را زیر نظر میگیرند و درباره مراقبتهای خانه توضیح میدهند. مکمیلان نیز در توضیح واحدهای روزانه شیمی درمانی میگوید پرستاران ممکن است نمونه خون بگیرند، شیمی درمانی را انجام دهند، بیمار را از نظر عوارض پایش کنند و به بیمار و خانواده اطلاعات و حمایت بدهند.
برای روز اول، لباس راحت، یک همراه آگاه، لیست داروها، مدارک پزشکی، خوراکی سبک مجاز، آب، شارژر موبایل و دفترچه یادداشت مفید است. بهتر است بیمار برای برگشت به خانه رانندگی نکند، چون برخی داروهای ضدتهوع یا ضدحساسیت میتوانند خوابآلودگی ایجاد کنند.
تغذیه قبل از شیمی درمانی باید ساده، قابل تحمل و متعادل باشد. هدف این نیست که بدن با رژیمهای سخت، آبمیوهدرمانی یا حذف گروههای غذایی وارد درمان شود. بدن برای ترمیم، تحمل دارو و مقابله با عفونت به انرژی، پروتئین، مایعات و ریزمغذیها نیاز دارد. مؤسسه ملی سرطان آمریکا در راهنمای تغذیه بیماران سرطان توصیه میکند پیش از شروع درمان، رژیم سالم داشته باشید و وزن خود را حفظ کنید.
مکمیلان هم تأکید میکند که یک رژیم خاص برای همه بیماران سرطان وجود ندارد و بیشتر افراد میتوانند از یک رژیم سالم و متعادل استفاده کنند؛ البته در شرایطی مثل کاهش وزن، جراحی، تهوع یا مشکلات گوارشی، توصیهها باید شخصیسازی شود.
در روز قبل و روز درمان، غذای سبک و آشنا معمولا انتخاب بهتری است: سوپ، برنج ساده، مرغ یا ماهی پخته، ماست پاستوریزه، تخممرغ کاملا پخته، نان، سیبزمینی، موز یا وعدههای کوچکتر. مصرف مکملها، دمنوشهای غلیظ، داروهای گیاهی و ویتامینهای دوز بالا باید با پزشک هماهنگ شود؛ چون بعضی از آنها میتوانند با درمان تداخل داشته باشند یا روی کبد و انعقاد خون اثر بگذارند.
سوالات قبل از شیمی درمانی فقط درباره ریزش مو یا تهوع نیست. بیمار حق دارد بداند درمانش با چه هدفی انجام میشود و بعد از هر چرخه چه انتظاری باید داشته باشد.
| سؤال | چرا مهم است؟ |
|---|---|
| نام داروهای من چیست؟ | برای شناخت عوارض احتمالی و پیگیری دقیقتر |
| چند جلسه یا چند چرخه درمان دارم؟ | برای برنامهریزی کار، خانواده و رفتوآمد |
| چه عوارضی شایعتر است؟ | برای آمادگی ذهنی و پیشگیری زودهنگام |
| چه علائمی اورژانسی است؟ | برای جلوگیری از تأخیر در درمان عفونت یا عارضه جدی |
| آیا موهایم میریزد؟ | همه داروها ریزش مو شدید ایجاد نمیکنند |
| آیا روی باروری اثر دارد؟ | در سنین باروری، تصمیمها باید قبل از شروع درمان گرفته شود |
| واکسن، دندانپزشکی یا جراحی کوچک مجاز است؟ | زمانبندی آنها باید با افت ایمنی هماهنگ شود |
| چه داروهایی در خانه مصرف کنم؟ | داروهای ضدتهوع، ملین، مسکن یا دهانشویه باید درست استفاده شوند |
در بیماران جوانتر، موضوع باروری باید پیش از شروع درمان مطرح شود. بعضی داروهای شیمی درمانی میتوانند روی تخمدان یا بیضه اثر بگذارند. تصمیم درباره فریز تخمک، جنین یا اسپرم معمولا باید قبل از شروع دارو گرفته شود، نه بعد از چند چرخه درمان.
تهوع، خستگی، کاهش اشتها، تغییر مزه دهان، یبوست، اسهال، درد عضلانی، زخم دهان و ریزش مو از عوارض شایعتر هستند. مایوکلینیک توضیح میدهد که تهوع و استفراغ ناشی از شیمی درمانی شایع است، اما در بسیاری موارد میتوان آن را پیشگیری یا کنترل کرد.
افت سلولهای دفاعی بدن موضوع مهمتری است. وقتی گلبول سفید کاهش مییابد، بدن در برابر عفونت آسیبپذیرتر میشود. مؤسسه ملی سرطان آمریکا هشدار میدهد که عفونت در زمان درمان سرطان میتواند تهدیدکننده زندگی باشد و به مراقبت فوری نیاز دارد؛ همچنین مصرف خودسرانه داروهای ضدتب میتواند تب را پنهان کند و تشخیص مشکل جدی را به تأخیر بیندازد.
تب، لرز، تنگی نفس، درد قفسه سینه، گیجی، خونریزی غیرعادی، مدفوع سیاه، استفراغ شدید، اسهال مداوم، کاهش ادرار، ضعف شدید یا درد کنترلنشده نباید عادی تلقی شود. تیم درمان معمولا شماره تماس ضروری به بیمار میدهد؛ این شماره بخشی از درمان است، نه یک امکان اضافه.
مراقبت های شیمی درمانی در خانه با چند اصل ساده شروع میشود: دستها مرتب شسته شوند، از تماس نزدیک با افراد بیمار پرهیز شود، داروهای تجویزشده دقیق مصرف شوند، مایعات کافی دریافت شود و علائم روزانه یادداشت شود. در روزهای اول بعد از درمان، بدن ممکن است خستهتر باشد. مایوکلینیک توصیه میکند برای چند روز اول بعد از درمان، از قبل برای مرخصی کاری یا کمک در خانه برنامهریزی شود.
مراقبت دهان نیز مهم است. مسواک نرم، پرهیز از دهانشویههای الکلی و اطلاع دادن زودهنگام زخم دهان میتواند از بدتر شدن مشکل جلوگیری کند. در صورت افت پلاکت، اصلاح با تیغ، ورزشهای برخوردی یا مصرف خودسرانه داروهایی مثل آسپرین ممکن است خطر خونریزی را بالا ببرد؛ تصمیم درباره این موارد باید با تیم درمان باشد.
مراقبت بعد از شیمی درمانی یعنی بدن را مشاهده کنید، نه اینکه هر علامت کوچک را فاجعه ببینید. بسیاری از عوارض با فاصله چند ساعت تا چند روز بعد از درمان ظاهر میشوند. بعضی بیماران روز اول حال خوبی دارند و روز دوم یا سوم خستهتر میشوند. برخی داروها یبوست میدهند و بعضیها اسهال. بعضی افراد با بوی غذاها حساس میشوند و بعضی فقط بیاشتهایی کوتاهمدت دارند.
برنامه خانگی بهتر است شامل زمان مصرف داروی ضدتهوع، مقدار مایعات، وضعیت اجابت مزاج، دمای بدن، شدت درد و میزان غذا خوردن باشد. اگر اشتها کم شد، وعدههای کوچک و پرتکرار بهتر از فشار آوردن برای یک وعده بزرگ است. مکمیلان توضیح میدهد که کاهش اشتها ممکن است رخ دهد و اگر بیش از چند روز ادامه پیدا کند یا با کاهش وزن همراه شود، باید به پزشک، پرستار یا داروساز اطلاع داده شود.
شیمی درمانی زندگی روزمره را برای مدتی تغییر میدهد. رفتوآمد، کار، مراقبت از فرزند، خرید خانه، پخت غذا و حتی خواب ممکن است نیاز به تنظیم دوباره داشته باشد. بهتر است یک نفر از اعضای خانواده یا دوستان، برنامه داروها و شمارههای تماس ضروری را بداند. بیمار نباید مجبور باشد همزمان با تحمل درمان، همه کارها را به تنهایی مدیریت کند.
در عین حال، بیمار هنوز همان آدم قبلی است. کمک خانواده باید محترمانه و دقیق باشد؛ نه با ترحم، نه با اضطراب دائمی. پرسیدن اینکه «امروز چه کمکی واقعا لازم داری؟» اغلب بهتر از حدس زدن و شلوغ کردن فضای خانه است.
قبل از شیمی درمانی، مهمترین آمادگی این است که درمان از حالت مبهم خارج شود. دانستن نام داروها، هدف درمان، آزمایشهای لازم، عوارض قابل انتظار، علائم هشدار و مراقبتهای خانه، بیمار و خانواده را از ترس بینام به برنامهای قابل پیگیری میرساند. شیمی درمانی همیشه آسان نیست، اما بسیاری از عوارض آن قابل پیشگیری یا کنترل است. جلسه اول، آغاز یک مسیر درمانی است؛ مسیری که با سؤالهای درست، تغذیه منطقی، پیگیری آزمایشها و ارتباط نزدیک با تیم درمان، قابل فهمتر و قابل تحملتر میشود.
