آهن یکی از عناصر ضروری بدن و از اجزای لازم برای ساخت هموگلوبین است. هموگلوبین پروتئینی در گلبولهای قرمز است که اکسیژن را از ریهها دریافت میکند و به بافتهای مختلف بدن میرساند. بنابراین، هنگامی که آهن کافی در اختیار…
آهن یکی از عناصر ضروری بدن و از اجزای لازم برای ساخت هموگلوبین است. هموگلوبین پروتئینی در گلبولهای قرمز است که اکسیژن را از ریهها دریافت میکند و به بافتهای مختلف بدن میرساند. بنابراین، هنگامی که آهن کافی در اختیار بدن نباشد، ساخت هموگلوبین مختل میشود و در مراحل پیشرفتهتر کمبود آهن، کمخونی ایجاد میشود. در این شرایط توانایی خون برای انتقال اکسیژن کاهش پیدا میکند.
کمبود آهن یکی از شایعترین کمبودهای تغذیهای است و بعضی گروهها، از جمله زنان در سنین باروری، زنان باردار، کودکان، اهداکنندگان مکرر خون و افرادی که بیماریهای دستگاه گوارش یا رژیم غذایی کمآهن دارند، بیشتر در معرض آن قرار میگیرند.
کمبود آهن ممکن است مدتی بدون علامت باقی بماند، زیرا بدن ابتدا از ذخایر آهن خود استفاده میکند. با کاهش بیشتر ذخایر و ایجاد کمخونی، علائمی مانند ضعف و بیحالی، خستگی زودرس، کاهش انرژی و اختلال در تمرکز و حافظه ممکن است ظاهر شوند. تنگی نفس، تپش قلب، سردرد و رنگپریدگی نیز از علائم شناختهشده کمخونی فقر آهن هستند.
یکی از علائم قابل توجه کمبود آهن «پیکا» (Pica) یا میل به خوردن مواد غیرخوراکی است. فرد ممکن است به خوردن موادی مانند خاک، گچ، کاغذ یا یخ تمایل پیدا کند. برخی افراد نیز تمایل غیرمعمولی به خوردن موادی مانند نشاسته خام یا مواد غذایی خام و نشاستهای پیدا میکنند. پیکا میتواند همراه کمخونی فقر آهن دیده شود، هرچند هر میل غذایی غیرمعمولی الزاماً به معنی کمبود آهن نیست.
آهن مورد نیاز بدن عمدتاً از طریق غذا تأمین میشود. گوشت، ماهی و طیور از منابع مهم آهن هستند. حبوبات مانند عدس و لوبیا، بعضی سبزیهای سبز، مغزها، میوههای خشک و مواد غذایی غنیشده نیز میتوانند آهن قابل توجهی داشته باشند.
اما تمام آهن موجود در غذا به یک اندازه جذب نمیشود. آهن غذایی به دو شکل کلی «هِم» (heme) و «غیرهِم» (non-heme) وجود دارد. آهن موجود در منابع حیوانی از قابلیت جذب بالاتری برخوردار است، در حالی که آهن منابع گیاهی عمدتاً از نوع غیرهِم است و معمولاً با کارایی کمتری جذب میشود. مصرف منابع ویتامین C همراه غذا میتواند جذب آهن غیرهِم را افزایش دهد.
به همین دلیل افرادی که رژیم گیاهخواری دارند باید توجه بیشتری به تأمین آهن مورد نیازشان داشته باشند. البته گیاهخواری الزاماً به معنی کمبود آهن نیست و با برنامه غذایی مناسب میتوان آهن کافی دریافت کرد؛ اما به دلیل جذب کمتر آهن گیاهی، نیاز غذایی به آهن در این افراد بیشتر است. NIH برای گیاهخوارانی که گوشت، مرغ و غذاهای دریایی مصرف نمیکنند، نیاز غذایی بالاتری را در نظر میگیرد.
بدن سازوکار فعالی برای دفع مقدار زیادی آهن ندارد و بخش عمده آهن بدن بازیافت میشود. با این حال، مقداری آهن به طور طبیعی از طریق ریزش سلولهای پوست و مخاط دستگاه گوارش و مسیرهای دیگر از دست میرود. خونریزی یکی از مهمترین راههای افزایش از دست رفتن آهن است.
در زنان پیش از یائسگی، بهویژه در صورت خونریزی قاعدگی شدید، از دست دادن مکرر خون میتواند زمینه کمبود آهن را فراهم کند. بارداری نیز به دلیل افزایش نیاز بدن به آهن یکی از دورههایی است که احتمال کمبود آهن افزایش مییابد.
اهدای مکرر خون نیز میتواند ذخایر آهن را کاهش دهد. در کودکان و نوجوانان نیز رشد سریع میتواند نیاز بدن به آهن را افزایش دهد.
اما کمبود آهن در مردان بالغ یا زنان یائسه را نباید بدون بررسی صرفاً به تغذیه نسبت داد. خونریزی پنهان دستگاه گوارش یکی از عللی است که ممکن است نیاز به بررسی پزشکی داشته باشد.
سلامت دستگاه گوارش در جذب آهن اهمیت زیادی دارد. کاهش اسید معده میتواند جذب آهن غیرهِم را کاهش دهد. به همین دلیل داروهای مهارکننده پمپ پروتون یا PPIها، مانند اومپرازول و لانزوپرازول، در برخی شرایط میتوانند جذب آهن غذایی را کاهش دهند. همچنین برخی بیماریها و جراحیهای دستگاه گوارش میتوانند در جذب مواد مغذی از جمله آهن اختلال ایجاد کنند.
برخی مواد غذایی و مکملها نیز میتوانند بر جذب آهن اثر بگذارند. برای مثال کلسیم ممکن است با جذب آهن تداخل داشته باشد و NIH پیشنهاد میکند در افرادی که هر دو مکمل را مصرف میکنند، مصرف آنها در زمانهای متفاوت میتواند مطرح باشد. چای، قهوه و مواد حاوی فیتات نیز میتوانند جذب آهن را کاهش دهند.
یکی از باورهای رایج این است که رنگ قرمز یا تیره یک ماده غذایی به معنی خونساز بودن آن است. چنین ارتباطی از نظر علمی وجود ندارد.
برای ارزیابی نقش یک ماده غذایی در تأمین آهن باید مقدار آهن، نوع آهن و میزان جذب آن را در نظر گرفت، نه رنگ آن. بنابراین نمیتوان صرفاً به دلیل رنگ یک خوراکی، آن را درمان کمخونی دانست. منابع غذایی آهن شامل گوشت، غذاهای دریایی و طیور و نیز منابع گیاهی مانند حبوبات، برخی سبزیها و غذاهای غنیشده هستند؛ البته میزان جذب آهن این منابع یکسان نیست.
درمان به شدت کمبود آهن و علت ایجاد آن بستگی دارد. اصلاح رژیم غذایی میتواند در تأمین آهن نقش داشته باشد، اما هنگامی که کمخونی فقر آهن ایجاد شده است ممکن است پزشک مکمل آهن تجویز کند. همزمان باید علت زمینهای کمبود آهن نیز مشخص شود؛ برای مثال خونریزی شدید قاعدگی، خونریزی دستگاه گوارش یا اختلال جذب ممکن است نیازمند بررسی و درمان جداگانه باشد.
مصرف خودسرانه و بیش از حد مکمل آهن نیز کار درستی نیست. آهن اضافی میتواند عوارض ایجاد کند و مصرف مقادیر بسیار زیاد آن، بهخصوص در کودکان، خطرناک است. بنابراین بهتر است تشخیص کمبود آهن و مقدار و مدت مصرف مکمل بر اساس ارزیابی پزشکی و آزمایشهای لازم انجام شود.
کمبود آهن مسئلهای شایع اما قابل تشخیص و درمان است. رژیم غذایی نامناسب، افزایش نیاز بدن در دوران رشد یا بارداری، خونریزی و اختلال جذب همگی میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند. نکته مهم این است که تنها جبران آهن کافی نیست؛ بهخصوص در موارد غیرمنتظره یا مکرر، باید علت ایجاد کمبود آهن نیز پیدا شود.
منابع اصلی برای بازبینی پزشکی این نسخه، اطلاعات دفتر مکملهای غذایی مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) و راهنمای کمخونی فقر آهن NHS بودهاند.
